Van nazi-ideologie naar hedendaagse retoriek
In Gaza leven mensen die ‘het niet waard zijn om te leven’, aldus Itamar Ben-Gvir, Israëls minister van Nationale Veiligheid in een podcast over Gaza.
Mensen die het niet waard zijn te leven. Duitse vertaling: lebensunwertes Leben.
In diezelfde podcast vindt Ben-Gvir dat er in Gaza dagelijks 30 tot 40 mensen moeten worden gedood door ‘doelgerichte liquidaties’. Niet alleen mensen ‘die een onmiddellijk gevaar voor Israël vormen’, maar ook mensen ‘die het niet waard zijn om te leven’. Die zouden überhaupt niet mogen leven, want ‘het zijn niet eens mensen.’
Met deze uitspraken dehumaniseert Ben-Gvir een grote groep mensen.
Ook de nazi’s waren erg goed in dehumaniseren. ‘Lebensunwertes Leben’ was daarbij een ideologisch sleutelbegrip. De nazi’s gebruikten het om hun systematische massamoord op uiteenlopende groepen mensen te rechtvaardigen, waaronder miljoenen Sovjet-krijgsgevangenen en zes miljoen Joden.
Het begrip lebensunwertes Leben stamt uit de eugenetica, de leer tot verbetering van een bevolking. Sinds de Tweede Wereldoorlog is eugenetica – op z’n zachtst gezegd – omstreden.
In de nazi-context ging lebensunwertes Leben hand in hand met Rassenhygiene. Groepen als Geisteskranke, Joden, Roma en homoseksuelen zouden een negatieve invloed hebben op de gezondheid van het Duitse volk (Volkskörper). Deze mensen waren daarom lebensunwert en moesten ausgerottet of vernichtet worden.
Het resultaat is bekend. ‘Nooit meer!’ plegen we sindsdien vaak te zeggen.
Nu gebruikt een Israëlische minister vergelijkbare dehumaniserende retoriek. Historisch gezien is dat een uitermate wrang voorbeeld, maar helaas niet het enige.
Trump zei bijvoorbeeld in 2024 over illegalen(*): ‘[…] they’re not humans, they’re animals’.
Die uitspraak past in een bredere trend in West-Europa en de VS, waarin groepen mensen steeds nadrukkelijker worden gemarginaliseerd, gecriminaliseerd en gedehumaniseerd.
Nooit meer?
—
In mijn onderzoek naar genocide vanuit daderperspectief speelt dehumaniseren een belangrijke rol. Want: ‘dehumaniseren zet de normale menselijke afkeer van moord buitenspel’ (Gregory Stanton). Dehumaniseren begint met taal. Taal die subtiel begint, maar al snel kan ontaarden in dodelijke retoriek.
—
(*) Trump doelde op ‘illegal aliens’, wat net als de Nederlandse term ‘illegalen’ op zich al een knap staaltje dehumaniserend taalgebruik is. Het reduceert mensen tot een abstracte juridische status.
Bronnen:
Uitspraak van Ben-Gvir (17 augustus 2026)
- https://apnews.com/article/ben-gvir-israel-gaza-hamas-netanyahu-53f98e92686746f3c9bccd7cf59f26ad
- https://www.cbsnews.com/news/israel-ben-gvir-gaza-netanyahu-kill-every-night/
- https://www.welt.de/newsticker/dpa_nt/infoline_nt/politik_ausland_nt/article6a85de2ee532e82cc4f2ae24/noch-keine-festlegung-auf-sanktionen-gegen-israel-minister.html
Quote van Trump (2 april 2024)
- https://www.nytimes.com/2024/04/02/us/politics/trump-border-blood-bath.html
- https://www.reuters.com/world/us/trump-expected-highlight-murder-michigan-woman-immigration-speech-2024-04-02/
- https://rollcall.com/factbase/trump/transcript/donald-trump-speech-law-enforcement-officials-grand-rapids-michigan-april-2-2024
Brontekst ‘lebensunwertes Leben’ en eugenetica
- Karl Binding & Alfred Hoche, Die Freigabe der Vernichtung lebensunwerten Lebens (1920). https://sammlungen.ub.uni-frankfurt.de/urn/urn:nbn:de:hebis:30:2-297753
Quote van Gregory Stanton:
- mijn vertaling van ‘dehumanization overcomes the normal human revulsion against murder’ https://www.genocidewatch.com/tenstages
Arjen Ligtvoet 